Jangmadang: Jak czarny rynek i podziemny kapitalizm uratowały Koreę Północną

Kobiety sprzedające towary na czarnym rynku Jangmadang w Korei Północnej

Oficjalnie Korea Północna pozostaje socjalistycznym bastionem, w którym państwo teoretycznie zapewnia obywatelom wszystko — od mieszkań i opieki medycznej po racje żywnościowe. W rzeczywistości oficjalny Państwowy System Dystrybucji (PDS) załamał się podczas tragicznego głodu w latach 90., znanego jako „Marsz Cierpienia”. Aby nie umrzeć z głodu, zwykli ludzie wzięli sprawy w własne ręce, tworząc Jangmadang — nieformalne, podziemne targowiska, które przekształciły się w pełnokrwisty, nielegalny kapitalizm.

1. Narodziny Jangmadang: Od rozpaczy do podziemnej gospodarki

Nazwa Jangmadang oznacza dosłownie „plac targowy”. W latach 90., gdy fabryki państwowe przestały płacić, a przydziały ryżu ustały, obywatele zaczęli wyprzedawać na improwizowanych placach wszystko, co posiadali: meble, miedziane druty wyrwane z fabryk, domowe przetwory czy ubrania. Z czasem prosty handel wymienny przekształcił się w skomplikowaną sieć dostaw.

Dlaczego czarny rynek jest domeną kobiet?

W systemie północnokoreańskim każdy dorosły mężczyzna ma prawny obowiązek stawiać się w wyznaczonym przez państwo zakładzie pracy lub fabryce — nawet jeśli fabryka od lat nie działa i nie wypłaca pensji. Niepojawienie się w pracy grozi obozem reedukacyjnym.

Jednak zamężne kobiety są zwolnione z tego obowiązku i rejestrowane jako gospodynie domowe. To właśnie one stały się głównymi żywicielkami rodzin i architektami nieformalnego kapitalizmu. To kobiety prowadzą stoiska, negocjują ceny i ryzykują aresztowaniem, podczas gdy ich mężowie wypełniają puste obowiązki państwowe.

2. Co można kupić na Jangmadang? Leki, jeansy i zagraniczna kultura

Dzisiejsze targowiska Jangmadang (często mieszczące się w bocznych uliczkach, opuszczonych halach lub pod gołym niebem) oferują niemal wszystko, co nie jest dostępne w państwowych sklepach:

  • Żywność i towary podstawowe: Chiński ryż, mąka, olej, wieprzowina, a także przyprawy i chińskie zupki instant.
  • Leki i środki higieniczne: Państwowa opieka zdrowotna pozbawiona jest podstawowych leków. Na rynkach kupuje się przemycane z Chin antybiotyki, leki przeciwbólowe czy kroplówki.
  • Odzież i kosmetyki: Chińskie podróbki ubrań, a także potajemnie poszukiwane południokoreańskie kosmetyki z usuniętymi etykietami.
  • Technologia i kultura („Pod ladą”): Odtwarzacze multimedialne Notel, telefony, a przede wszystkim pendrive’y i karty micro-SD z południokoreańskimi dramami, filmami z Hollywood i muzyką K-pop.

3. Twarda waluta i „Donju”: Północnokoreańscy kapitaliści w cieniu

Waluta państwowa – won północnokoreański – po brutalnej i nieudanej reformie walutowej w 2009 roku straciła jakikolwiek zaufanie obywateli. Na rynkach Jangmadang nikt nie chce przyjmować lokalnych banknotów.

Czym naprawdę się płaci?

  • Chiński yuan (RMB): Dominująca waluta w regionach przygranicznych oraz na większości targowisk w całym kraju.
  • Dolar amerykański (USD): Używany przy większych transakcjach (zakup sprzętu, nieruchomości, hurtowe dostawy) oraz w Pjongjangu.

Kim są „Donju” (Władcy Pieniędzy)?

Rozwój czarnego rynku doprowadził do powstania nowej klasy społecznej znanej jako Donju (dosłownie: „właściciele pieniędzy”). To prywatni przedsiębiorcy i inwestorzy, którzy zbogacili się na handlu hurtowym, transporcie i przemycie. Ponieważ prywatna własność biznesu jest nielegalna, Donju wchodzą w układy z urzędnikami państwowymi — rejestrują swoje prywatne kawiarnie, flotę ciężarówek czy zakłady krawieckie jako „przedsiębiorstwa państwowe”, w zamian dzieląc się zyskami z dyrektorami i aparatem bezpieczeństwa.

4. Rzeka Przemytu: Jak towary trafiają do Korei Północnej?

Większość towarów trafia na rynki Jangmadang poprzez granicę z Chinami, biegnącą wzdłuż rzek Yalu (Amnok) i Tumen. Przemyślny system opiera się na łapówkach dawanych strażnikom granicznym po obu stronach. Przemyca się nie tylko towary fizyczne, ale także sygnał chińskich sieci komórkowych — obywatele żyjący blisko granicy używają przemyconych chińskich telefonów, by potajemnie rozmawiać z uciekinierami w Korei Południowej i odbierać przekazy pieniężne.

5. Relacja z reżimem: Tolerancja, łapówki i współczesne dokręcanie śruby

Stosunek władz w Pjongjangu do Jangmadang jest skomplikowany. Z jednej strony reżim wie, że całkowita likwidacja rynków doprowadziłaby do ponownego masowego głodu i wybuchu niezadowolenia społecznego. Z drugiej strony czarny rynek niszczy absolutną zależność obywatela od państwa i wprowadza do społeczeństwa informacje ze świata zewnętrznego.

System korupcyjny i łapówki

Funkcjonariusze agencji bezpieczeństwa (Bowibu) oraz policji (Safety Bureau) czerpią ogromne zyski z istnienia rynku. Zamiast zamykać stoiska, pobierają stałe opłaty za plac oraz łapówki za przymykanie oczu na zakazane towary. Korupcja stała się smarem, który pozwala rynkowi funkcjonować.

Nowe restrykcje Kim Dzong Una

W ostatnich latach, zwłaszcza po pandemii i uszczelnieniu granic, reżim Kim Dzong Una podjął drastyczne próby odzyskania kontroli nad gospodarką. Wprowadzono surowe przepisy uderzające w prywatny handel, zaostrzono kary za posiadanie obcej waluty oraz uchwalono Ustawę o myśli i kulturze antyreakcyjnej, przewidującą karę śmierci za dystrybucję zagranicznych mediów z czarnego rynku.

Podsumowanie: Cicha rewolucja społeczna

Jangmadang to coś więcej niż tylko rynki spożywcze. To przestrzeń, w której narodziło się pokolenie uciekinierów i obywateli niepamiętających już czasów pełnej zależności od państwa (tzw. „Pokolenie Jangmadang”). Choć reżim stara się przywrócić absolutny monopol, kapitalizm cienia na stałe zmienił świadomość mieszkańców Korei Północnej, udowadniając, że chęć przetrwania jest silniejsza niż jakakolwiek doktryna ideologiczna.

➡️ Zobacz również:

Życie codzienne w Korei Północnej: Między rutyną, absurdem i walką o przetrwanie

Źródło Zdjęcia/Grafiki: AI
Autor: MJ